ភ្នំពេញ, ខណៈពិភពលោកកំពុងប្រឈមមុខនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ភាពតានតឹងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ និងការកើនឡើងនៃតម្លៃស្បៀង របាយការណ៍ថ្មីមួយបានព្រមានថា ប្រព័ន្ធកសិកម្ម និងស្បៀងពិភពលោក កំពុងធ្លាក់ចូលក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់សាជីវកម្មអន្តរជាតិមួយចំនួនតូច ដែលមានឥទ្ធិពលលើស្ទើរតែគ្រប់ខ្សែច្រវាក់ផលិតកម្ម ចាប់ពីគ្រាប់ពូជ រហូតដល់អាហារនៅលើតុអ្នកប្រើប្រាស់។

របាយការណ៍ «យក្សកសិពាណិជ្ជកម្មទាំង១០៖ ការប្រមូលផ្តុំសាជីវកម្មក្នុងវិស័យស្បៀង និងកសិកម្ម – បច្ចុប្បន្នភាពឆ្នាំ២០២៦» ដែលចេញផ្សាយដោយអង្គការ GRAIN (គ្រេន) និង ក្រុម ETC (ETC Group) នៅថ្ងៃទី៣០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦ បានបង្ហាញថា ការប្រមូលផ្តុំអំណាចសាជីវកម្មក្នុងវិស័យកសិកម្ម មិនបានថយចុះឡើយ ប៉ុន្តែបន្តពង្រីកខ្លួនទៅក្នុងវិស័យថ្មីៗ រួមទាំង បញ្ញាសិប្បនិម្មិត, ទិន្នន័យកសិកម្ម និង បច្ចេកវិទ្យាកែប្រែហ្សែន។ របាយការណ៍អះអាងថា និន្នាការនេះអាចធ្វើឱ្យកសិករនៅជុំវិញពិភពលោក ពឹងផ្អែកកាន់តែខ្លាំងលើសាជីវកម្មឯកជន។

យោងតាមរបាយការណ៍ ទីផ្សារកសិកម្មពិភពលោកសព្វថ្ងៃត្រូវបានបែងចែកជា ៦ វិស័យសំខាន់ គឺ គ្រាប់ពូជពាណិជ្ជកម្ម ថ្នាំការពារដំណាំ ជីគីមី គ្រឿងយន្តកសិកម្ម ពូជសត្វ និងឱសថសត្វ។ ក្នុងចំណោមវិស័យទាំងនេះ មាន ៥ វិស័យ ដែលអ្នកស្រាវជ្រាវចាត់ទុកថា ស្ថិតក្នុងស្ថានភាព «ទីផ្សារស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហ៊ុនធំៗមួយចំនួនតូច» (Oligopoly) មានន័យថា ទីផ្សារត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហ៊ុនធំៗត្រឹមបួន ដែលកាន់កាប់ចំណែកទីផ្សារលើសពី ៤០ ភាគរយ។

ការរកឃើញដែលទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍បំផុត គឺក្នុងវិស័យគ្រាប់ពូជ និងថ្នាំការពារដំណាំ។ របាយការណ៍បង្ហាញថា ក្រុមហ៊ុន Bayer, Corteva, Syngenta និង BASF រួមគ្នាកាន់កាប់ប្រហែល ៥២ ភាគរយ នៃទីផ្សារគ្រាប់ពូជពាណិជ្ជកម្ម និងប្រមាណ ៦២ ភាគរយ នៃទីផ្សារថ្នាំការពារដំណាំនៅទូទាំងពិភពលោក។ អ្នកនិពន្ធរបាយការណ៍អះអាងថា ការប្រមូលផ្តុំទីផ្សារកម្រិតនេះ ធ្វើឱ្យក្រុមហ៊ុនមួយចំនួនតូច មានសមត្ថភាពកាន់តែខ្លាំងក្នុងការកំណត់តម្លៃ ការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យា និងទិសដៅនៃការស្រាវជ្រាវផ្នែកកសិកម្ម។

ក្នុងវិស័យថ្នាំការពារដំណាំ ក្រុមហ៊ុន Syngenta នៅតែជាក្រុមហ៊ុនធំបំផុត ដោយកាន់កាប់ប្រហែល ២៣ ភាគរយ នៃទីផ្សារពិភពលោក ខណៈ Bayer, BASF និង Corteva ក៏បន្តមានចំណែកទីផ្សារខ្ពស់។ ជារួម ក្រុមហ៊ុនកំពូលទាំង១០ កាន់កាប់ជាង ៨០ ភាគរយ នៃទីផ្សារថ្នាំការពារដំណាំសកល។

របាយការណ៍ក៏បានបង្ហាញពីការប្រមូលផ្តុំខ្ពស់នៅក្នុងវិស័យពូជសត្វផងដែរ។ អ្នកស្រាវជ្រាវលើកឡើងថា ក្រុមហ៊ុនតែបីប៉ុណ្ណោះ គ្រប់គ្រងការផ្គត់ផ្គង់ពូជមាន់សម្រាប់ជាង ១២០ ប្រទេស តាមរយៈបណ្តាញក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធ និងការផ្តល់សិទ្ធិអាជីវកម្ម។ របាយការណ៍ចាត់ទុកថា នេះជាឧទាហរណ៍មួយនៃការប្រមូលផ្តុំអំណាចខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រព័ន្ធស្បៀងសកល។

ក្រៅពីការប្រមូលផ្តុំទីផ្សារ របាយការណ៍ក៏ភ្ជាប់បញ្ហានេះទៅនឹងវិបត្តិសកលផងដែរ។ អ្នកនិពន្ធអះអាងថា សង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន ជម្លោះនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការរំខានខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់ បានបង្ហាញថា ប្រព័ន្ធស្បៀងដែលពឹងផ្អែកលើក្រុមហ៊ុនមួយចំនួនតូច អាចក្លាយជាប្រព័ន្ធដែលងាយរងគ្រោះជាងមុន។ នៅពេលការផ្គត់ផ្គង់ជី ឬថ្នាំការពារដំណាំត្រូវបានរំខាន ផលប៉ះពាល់អាចឆ្លងកាត់ខ្សែច្រវាក់ទាំងមូល និងធ្វើឱ្យតម្លៃអាហារកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

របាយការណ៍បានលើកឡើងផងដែរថា អំណាចរបស់សាជីវកម្មមិនបានបញ្ចប់ត្រឹមការលក់គ្រាប់ពូជ ឬជីគីមីនោះទេ។ បច្ចុប្បន្ន ក្រុមហ៊ុនធំៗកំពុងពង្រីកការវិនិយោគទៅក្នុង បញ្ញាសិប្បនិម្មិតសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ប្រព័ន្ធទិន្នន័យកសិករ បច្ចេកវិទ្យាកែប្រែហ្សែន និងទីផ្សារឥណទានកាបូន។ អ្នកស្រាវជ្រាវព្រមានថា ប្រសិនបើនិន្នាការនេះបន្ត ការគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធស្បៀងនាពេលអនាគត អាចមិនត្រឹមតែផ្អែកលើការកាន់កាប់គ្រាប់ពូជ ឬថ្នាំកសិកម្មប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែអាចពង្រីកទៅដល់ការគ្រប់គ្រងទិន្នន័យ និងការសម្រេចចិត្តផលិតកម្មរបស់កសិករផងដែរ។

សម្រាប់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ រួមទាំងកម្ពុជា អ្នកនិពន្ធរបាយការណ៍មិនបានធ្វើការវិភាគជាក់លាក់ទេ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការរកឃើញទាំងនេះបង្ហាញថា ប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើការនាំចូលគ្រាប់ពូជ ជីគីមី និងថ្នាំការពារដំណាំ អាចរងឥទ្ធិពលដោយផ្ទាល់ពីការប្រែប្រួលទីផ្សារអន្តរជាតិ និងការសម្រេចចិត្តរបស់សាជីវកម្មធំៗ។

នៅក្នុងសេចក្តីសន្និដ្ឋាន អង្គការ GRAIN និង ក្រុម ETC បានអំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាល និងស្ថាប័នអន្តរជាតិ ពង្រឹងការអនុវត្តច្បាប់ប្រកួតប្រជែង ត្រួតពិនិត្យការរួមបញ្ចូលគ្នារបស់សាជីវកម្ម និងបង្កើនការគាំទ្រដល់ប្រព័ន្ធផលិតកម្មដែលដឹកនាំដោយកសិករ ដើម្បីរក្សាភាពចម្រុះ និងភាពធន់របស់ប្រព័ន្ធស្បៀងពិភពលោក។ របាយការណ៍អះអាងថា បើគ្មានវិធានការទាំងនេះទេ ការប្រមូលផ្តុំអំណាចសាជីវកម្មនឹងបន្តកើនឡើង ហើយអាចកំណត់អនាគតនៃប្រព័ន្ធស្បៀងពិភពលោកកាន់តែខ្លាំង។